لە بەرامبەر ئەو فەرهەنگەی کە دەیەوێت ڕۆڵی ژن لە مێژوودا بێدەنگ بکات، ئەدەب و فەرهەنگی کوردی خاوەنی کەلەپوورێکی هەزار ساڵەیە کە تێیدا ژنان نەک تەنیا بەشدار، بەڵکو پێشەنگی شیعر، مۆسیقا و فەلسەفە بوون و لە چیاکانی زاگرۆس و هەورامانەوە تا شارەزوور دەنگیان گەیاندووەتە ئەمڕۆ.
لە سەدەکانی ڕابردوودا، بە دەیان ژنە شاعیر بە دەف و تەمبورەکانیانەوە گۆرانییان وتووە، فەلسەفەی یاری و زەردەشتییان پێناسە کردووە. لێرەدا قۆناغ بە قۆناغ و بە کورتی سەفەری مێژوویی ئەو ژنە شاعیر و فیلسوفانە لە ئەدەبی کوردیدا دەخەینە ڕوو:
سەدەی پێنجەم تا یازدەهەم (سەردەمی زێڕینی تەمبور و عەشقی ئیلاهی):
فاتیما لۆریا گۆرانی (سەدەی ٥): بە خۆشەویستی بۆ بابا تاهیری هەمەدانی و دڵسۆزی بۆ شا خۆشین دەناسرێت؛ شیعر و مۆسیقای بە تەمبور پێشکەش دەکرد و لە تەنیشت بابا تاهیر نێژرا.
دایە تەورێزا هەورامی (سەدەی ٨): کچی یوسف بەگی دەرزیانی، بە فەلسەفەی زەردەشتی و یاری گەورە بووە و لە شیعرەکانیدا ئافرێنەریی سروشت و مرۆڤی خستووەتە ڕوو.
جەلالە خانمی لڕستانی (سەدەکانی ١٠-١١): بە چوارینە و بەیتە ئیلاهییەکانی پاکیی ڕۆح و بڕوای نیشان داوە و وەک دایکی شا خۆشین دەناسرێت.
ڕێحان خانمی لڕستانی و لیزا خانمی جاف (سەدەی ١١): لەگەڵ دایە خەزانا سەرکەوتی، کە یەکەمین ژنە فیلسوف و شاعیر بوو، لە بڵاوکردنەوەی فەلسەفەی یاری و دژایەتیکردنی زۆردارییە کۆمەڵایەتییەکاندا ڕۆڵی سەرەکییان گێڕا.
سەدەی دوازدەهەم تا هەژدەهەم (پەرەسەندنی ئەدەبی زارەکی و سۆرانی):
یای حەبیبەی شارەزووری (١٢٨٢–١٣٤٨): شاعیر، دەنگبێژ و زانا کە بابەتە تەسەوفییەکان و جوانیی سروشتی کوردستانی هۆنیوەتەوە.
خاتوون دایراکی ڕەزبار (سەدەکانی ١٣-١٤): لە بڕوای یارسانیدا یەکەم فیگۆری پیرۆزی ژن و دایکی سلطان ئیسحاقە؛ لە هەمان کاتدا ڕێبەرێکی کۆمەڵایەتی و چارەسەرکەری کێشەکان بووە.
نێرگز خانمی شارەزووری (سەدەی ١٤): گرنگیی مێژوویی ئەو لەوەدایە کە کەلامەکانی خۆی بە سۆرانی وتووە، ئەمەش دەسەلمێنێت کە ئەدەبیاتی نووسراوی سۆرانی زۆر پێش سەدەی ١٩ بوونی هەوەوە.
سەمەن خانمی دەودانی (سەدەکانی ١٦-١٧): لە شیعرە میستیکییەکانیدا شوێنپێی زەردەشتی و یارسانیی گەیاندووەتە یەکتر.
سەدەی نۆزدەهەم و بیستەم (شۆڕشی مێژوویی و نووسینەوە):
مەستوورە ئەرجەلانی / کوردستانی (١٨٠٥–١٨٤٨): یەکێک لە ناوە هەرە دیارەکان کە نەک تەنیا لە شیعردا، بەڵکو لە نووسینەوەی مێژووشدا لە سەردەمی خۆیدا شۆڕشێکی بەرپا کرد.
جیھان ئارا، میهرەبان و ئامینە: هاوسەردەمی مەستوورە بوون، هەرچەندە بەشێک لە بەرهەمەکانیان نەگەیشتوونەتە ڕۆژگاری ئێمە، بەڵام نیشانەی دەوڵەمەندیی حافزەی ئەدەبیی ئەو سەردەمەن.
خورشید خانمی دەواشی (١٩٠٢–١٩٦٦): بەپێی تۆمارە مێژووییەکان دیوانی شیعری هەبووە، بەڵام ئەمڕۆ تەنیا چەند دێڕێکی لەو ماونەتەوە.
مێژووی ئەدەبیاتی کوردیی ژنان نیشان دەدات کە ژنانی کورد لە نێوان سەدەکاندا نەک تەنیا فەرهەنگی زارەکییان پاراستووە، بەڵکو لە هەمان کاتدا شیعر، مۆسیقای تەمبور و فەلسەفەی کۆمەڵایەتییان وەک ئامرازێکی بەرخۆدان بەکار هێناوە و دەنگیان لە بنەمای ئەدەبیاتی کوردیدا هەمیشە زیندوو ماوەتەوە.