Pêşniyara Budçeya Rêveberiya Navendî ya Tirkiyê ya sala 2026'an ji bo şer hatiye amadekirin.
Tevî ku pêvajoya “Aştî û Civaka Demokratîk” li Tirkiyê hatiye destpêkirin jî budçeya îsal ne ji bo pêdiviyên aştiyê û civakê lê ji bo şer hat pêşniyarkirin.
Budçeya “Ewlehiyê” ya îsal weke 2 trliyon û 155 milyar lîre hat pêşniyarkirin û ev jî ji sedî 18'ê budçeya Tirkiyê dike.
Li beramberî lêçûyîna 18 trîlyon û 929 TL a ku desthilat pêşbînî dike û 16 trîlyon û 2016 TL dahat jê armanc dikir, ferqek mezin a 2.7 trîlyon TL ku nayê qebûlkirin, derket holê.
Muxalefet dibêje, ev budçe li şûna fînansekirina gel, ji bo armancên xwe yên siyasî xerc dike.
Ji sedî 88.6 bi bacê bar danîne ser pişta gel
Plan dikin ku nêzîkî hemû dahatên budçeyê, yanî ji sedî 88.6, rasterast an nerasterast barê bacê danîne ser pişta gel.
Ev rêjeya bilind bi awayekî zelal nîşan dide ka modela dahatê ya aboriya Tirkiyê çiqas li ber şikestinê ye, ka çiqas bê edelatî heye û çiqasî jî li derveyî hilberînê ye.
Lêçûyînên leşkerî, veberhênanên civakî dipelixîne
Daneyên fermî nîşan didin ku lêçûyînên di qada parastin û ewlehiyê bûne yek ji wan tiştên ku herî zêde tên nîqaşkirin.
Li gorî sala berê ji sedî 34 zêde bûye
Tê payîn ku lêçûyînên parastin û ewlehiya navxweyî yên budçeya 2026’an nêzî 2 trlyon û 155 mîlyar be û ev jî tê wateya ku li gorî sala berê nêzîkî ji sedî 34 zêde bûye. Ev lêçûyîn ji tevahiya budçeyê derdora ji sedî 11.4 e.
Ev zêdebûna bênavber a ku bilind dibe, rexneyên ku desthilat daxwazên xwe yên malî li ser “pêşîniyên şer û ewlehiyê" kîlît kiriye, dibe mijara nîqaşê.
Wekî ku tê dîtin, ji aliyê malî ve noqteya herî wêranker a lêçûyîna mezin, li ser budceya navendî xuya û nexuya ya pirsgirêka Kurd û şerê tê meşandin e.
Jixwe serokkomar behsa lêçûyîneke 2 trîlyon dolarî kir.
Ev tê vê wateyê ku Tirkiye bi dehan salan e ji ber ku aştiya navxweyî nehatiye avakirin, fona pêşkeftinê ya mezin feda dike.
Ji perspektîfa budçeya heyî ve, ev bar hîn jî li ser pişta gel e.
Paşguhkirina lêçûyînên civakî
Di 10 salên dawî de ji sedî 110 lêçûyînên leşkerî zêde bûne jî, dayîna faîzê jî zextê li ser budçeyê dike.
Tê dîtin ku faîz derdora ji sedî 13-15 e û tevahiya lêçûnên budçeyê li Tirkiyeyê pêk tîne û ev lêçûyîn girêdayî hewcedariya temamkirina kêmasiyên budçeyê, zextek girîng diafirîne.
Berawirdkirin bi navîniya oecd re
Li Tirkiyê, lêçûnên parastinê bi qasî ji sedî 12 budçeyê pêk tê.
Ev rêje li Teşkîlata Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û welatên Ewropayê bi qasî ji sedî 2-4 e û ev jî nîşan dide ku budçeya Tirkiyê li gorî welatên din ên pêşketî çiqasî bi şer ve girêdayî ye.
Li Tirkiyê, budçeya ku ji perwerde, tenduristî û xizmetên civakî yên bingehîn tê veqetandin, tenê derdora ji sedî 8-10 e. Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) ji bo van qadan ji sedî 15-20 çavkaniyan pêşniyar dike.
Perwerde, mînakeke berbiçav a xemsariya dewletê ye
Tirkiye yek ji welatên OECD’ê ye ku her xwendekarek xwedî lêçûnên herî kêm e.
Her çend salane bi navînî 5,425 dolar ji bo xwendekarek tê xerc kirin jî, navînîya Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) 14,209 dolar e.
Li Tirkiyê, malbat ji sedî 19’ê lêçûnên perwerdehiya dibistana seretayî digirin ser xwe.
Tirkiye di hilberîn û veberhênanên civakî de li paşe
Li Tirkiyê, piştgiriya çandiniyê hem ji sînorê qanûnî û hem jî ji standardên navneteweyî kêmtir e.
Her çend ev rêje li welatên Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) li dora ji sedî 3-5 be jî, li Tirkiyê tenê ji sedî 1,5’ê budçeyê ji bo çandiniyê tê veqetandin.
Di encamê de, nîqaşên li ser budçeyê yên li Meclîsê nîşan didin ku budçe ne tenê belgeyeke aborî ye, di heman demê de nîşaneya alozî û krîzên siyasî yên di siberoja welêt de ye.
