Sebastian Tinkinen, endamê Parlamentoya Ewropayê ji Fînlandiyayê, ragihand ku wî li Parlamentoya Ewropayê ji bo rawestandina bazirganiya bi Îranê re destpêşxeriyek daye destpêkirin.
Parlamenterê Ewropî bi tonek tûj berdewam kir û tekez kir: "Niha dem hatiye ku Yekîtiya Ewropî zextê li ser herikîna darayî ya ku piştgiriyê dide van qesaban bike."
Têkiliyên bazirganiyê yên di navbera Îran û Ewropayê de di bin bandora geşedanên siyasî û dorpêçên aborî de şekil digirin.
Hevkariya Aborî û Kanalên Bazirganiyê: Yekîtiya Ewropayê (YE) di demên borî de hewl daye kanalên bazirganiyê yên taybet wekî (INSTEX) ava bike da ku ji dorpêçên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dûr bikeve û têkiliyên xwe yên aborî bi Îranê re bidomîne.
Gelek welatên Ewropî ji ber sizayên aborî yên li ser Îranê, di bazirganiya rasterast de bi astengiyên mezin re rû bi rû ne.
Ev yek dibe sedem ku şîreketên bazirganî û veberhênanên Ewropî li Îranê kêm bibin.
Îran xwedî benderên stratejîk e ku têkiliyên wan ên rasterast bi zêdetirî 150 benderên gerdûnî re hene û ev bender ji bo gihandina kelûpelan ji Ewropa re wekî rêyên krîtîk tên dîtin.
Têkiliyên bazirganî yên Îranê bi welatên Ewropî re wekî Hollanda û Îngilîstanê dîrokeke wan a dirêj heye ku vedigere sedsalên borî, bi taybetî di dema Sefewiyan de bi rêya pargîdaniyên mezin ên bazirganiyê.
Xwepêşandanên ku di îlona 2022'an de (piştî kuştina Jîna Emînî) dest pê kirin û pêlên nû yên nerazîbûnê yên sala 2025-2026'an, bandoreke kûr û piralî li ser aborî û bazirganiya Îranê kirine.
Hilweşîna nirxê diravî ya Îranî
Ji destpêka xwepêşandanan ve, Riyala Îranê nirxê xwe bi awayekî berçav winda kiriye.
Di dawiya sala 2025'an û destpêka 2026'an de, nirxê dolarê Amerîkî li bazara azad gihîşt astên rekorê yên wekî 1,4 mîlyon û heta 1,6 mîlyon riyalî.
Ev yek bûye sedema bihabûneke zêde ya kelûpelên îdxalkirî.
Kêmbûna bazirganiya bi Ewropayê re û inflyasyon
Bazirganiya di navbera Îran û Yekîtiya Ewropayê (YE) de kêm bûye.
Di sala 2023'an de, îhracata YE’yê ya bo Îranê 6% û îthalata ji Îranê 24% kêm bû.
Tevî vê yekê, Almanya hîn jî wekî hevkarê herî mezin ê bazirganî yê Îranê li Ewropayê dimîne.
Rêjeya inflyasyonê li Îranê di navbera %50 û %60 de ye.
Bihayê xwarinên bingehîn (wekî nan, goşt û rûn) bi rengekî astronomîk zêde bûye, ku ev yek dibe sedema "krîza nan" û zêdebûna hejarîya nava civakê.
Dorpêçên nû, astengiyên bankayê û lîsteya terorê
Ji ber serkutkirina xwepêşandanan, welatên Rojava (bi taybetî DYA û YE) dorpêçên nû danîn ser kes û saziyên Îranî.
Ev dorpêç gihîştina Îranê ya bi sîstemên darayî yên cîhanî û dolarên Amerîkî re hîn dijwartir dikin.
Her wiha, di sibata 2026'an de, Ewropayê gava herî giran avêt û Sipahê Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) xist lîsteya rêxistinên terorî, ku ev yek têkiliyên aborî hîn zêdetir sînor dike.
Bandora li ser sektora enerjiyê
Îran neçar maye ku petrola xwe bi daketinên mezin bifiroşe.
Ew bi nêzîkî 11-12 dolar binê bihayê cîhanî de dide da ku bikaribe di bin dorpêçan de xerîdaran bibîne.
Ev yek jî dahata neteweyî kêm dike.
Di dema xwepêşandanan de, gelek esnaf û karsazên li bazarên mezin (wekî Bazara Tehranê) wekî protesto dikanên xwe girtin, ev yek çerxa aboriya navxweyî asteng dike.
Bangên Ewropî û dorpêçên nû ku hatine sepandin, rewşa aboriya Îranê bi rengekî krîtîk xirabtir kirine.
Ev bang ne tenê di asta siyasî de mane, lê bûne sedema birînên kûr di bazirganiya formal û nirxê diravî de.
