ڕاپۆرتی/ کوردستان لەزگییەڤا
پرسی خاوەندارێتیی گەروی هورمز یەکێکە لە ئاڵۆزترین و مشتومڕاویترین پرسی یاسای دەریایی نێودەوڵەتی و سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وەڵامەکە بەندە بەوەوە کە خوێندنەوەی بۆ دەکرێت، جوگرافیا، پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان، یاسا نیشتمانییەکانی دەوڵەتانی کەنار دەریاکان، یان دەسەڵاتی سەربازیی ڕاستەقینە لە ناوچەکەدا.
کێ خاوەنی گەروی هورمزە لە ڕووی جوگرافییەوە؟
گەروی هورمز کەنداوی فارس و کەنداوی عومان بەیەکەوە دەبەستێتەوە و تاکە ڕێگای دەریاییە لە کەنداوی فارسی دەوڵەمەند بە نەوتەوە بۆ جیهان. کەنارەکانی لەلایەن سێ وڵاتەوە هاوبەشیدەکرێت: کەنارەکانی باکور بە تەواوی لەلایەن ئێرانەوە کۆنترۆڵکراوە، کەنارەکانی باشووریش لەنێوان عومان و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبیدا دابەشکراوە.
تایبەتمەندیی سەرەکیی گەروەکە تەنگیەکەیەتی. لە تەنگترین خاڵیدا، گەروی هورمز تەنها 33-39 کیلۆمەتر پانە و خاکی هەر وڵاتێک نزیکەی 2 کیلۆمەتر لە کەناراوەکانەوە درێژ دەبێتەوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە هیچ ئاوێکی بێلایەن لە گەرووی هورمزدا نییە، کە سەر بە هیچ دەوڵەتێک نەبێت. تەواوی ڕووبەری ئاوەکە لەنێوان کەناراوەکانی ئێران لە باکور و کەناراوەکانی عومان و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی لە باشور دابەش بووە. ئەو هێڵانەی کەشتیوانی کە تانکەرەکان بەکاریان دەهێنن، بە شێوەیەکی سەرەکی بە ئاوەکانی خاکی عومان و تا ڕادەیەک بە ئێراندا تێدەپەڕن.
کێ خاوەنی گەروی هورموزە؟
لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، بەڵگەنامەی بنەڕەتی بریتییە لە ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی 1982 سەبارەت بە یاسای دەریا، ڕژێمێکی تێپەڕاندنی ترانزێت بەناو گەرووەکەدا دادەمەزرێنێت کە کەشتیوانی نێودەوڵەتی دەگرێتەوە.
ئەمەش بەو مانایەیە کە هەموو کەشتی و فڕۆکەکان مافی تێپەڕبوونی بێ بەربەستیان بەناو گەرووەکەدا هەیە، کە ناتوانرێت ڕێگری لێبکرێت، بوەستێنرێت، یان بە تایبەتی بە شێوەیەکی تاکلایەنە دابخرێت. ئەم ڕژێمە بە تایبەتی بۆ ڕێگریکردن لە هەر دەوڵەتێکی کەنار دەریا کە ڕێگری لە ڕێگا گرنگەکانی بازرگانی جیهانی بکات و کێشە بۆ هاتوچۆی ناو گەروەکە دروست بکات.
بەڵام ململانێیەکی یاسایی سەرهەڵدەدات: نە ئێران و نە ئەمریکا ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە یاسای دەریایان پەسەند نەکردووە. بە شێوەیەکی فەرمی ئەمە بەو مانایەیە کە بڕگەکانی ڕێککەوتننامەکە نۆرمەکانی پەیماننامەی پابەندکەر بۆ ئەم دەوڵەتانە پێکناهێنن.
ئێران بە یاسای ناوچەی دەریایی لە کەنداوی فارس و دەریای عومان ساڵی 1993 بەڕێوەدەچێت. بەپێی یاسای ئێران، گەرووی هورمز بە بەشێک لە ئاوە خاکییەکانی ئێران دادەنرێت، کە دەگاتە 12 میل دەریایی و مافی تێپەڕبوونی بێلایەن، بە گوێری ئەم پێوەرە، ناتوانرێت لە هیچ بارودۆخێکدا تێپەڕبوونی ترانزێت بە گەروەکەدا ڕابگیرێت، بەڵام دەتوانرێت تێپەڕبوون لەلایەن دەوڵەتێکی کەنار دەریاوە لە ئەگەری مەترسی لەسەر ئاسایشی وڵاتەکەی یان لە حاڵەتی نائاساییدا ڕابگیرێت.
