شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران و دروستبوونی ئاستەنگ لە بەردەم هاتوچۆی کەشتییەکان لە گەرووی هورمز، بووەتە هۆی دەرکەوتنی ڕادەی ناسەقامگیریی ئابووریی عێراق. ئەم قەیرانە نیشانی دا کە بەغدا تا چەند بەستراوەتەوە بە هەناردەکردنی نەوت و هاوردەکردنی گازی ئێران بۆ دابینکردنی کارەبای نیشتمانی.
سەرەڕای ئەوەی نرخی نەوتی خاو لە بازاڕەکانی جیهاندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز بووەتەوە، بەڵام داهاتی نەوتی عێراق بەهۆی پەککەوتنی پرۆسەی هەناردەکردن لە ڕێگەی کەنداوی عەرەبییەوە لە مانگەکانی ڕابردوودا بە توندی دابەزیوە. ئەم کێشەیەش گوشارێکی قورسی خستووەتە سەر بودجەی وڵاتێک کە پێشتریش بەدەست دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران و خەرجییەکانی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتییەوە دەیناڵاند.
هاوکات لەگەڵ ئەم لێکەوتانە، ڕاوەستانی گازی هاوردەکراوی ئێران بووەتە هۆی دروستبوونی قەیرانی کەمئاوی و کەمبوونی کارەبا لە سەرانسەری عێراقدا. ئەم دۆخەش جارێکی دیکە ڕادەی پشتبەستنی قورسی بەغدای بە تاران بۆ بەردەوامبوونی بەرهەمهێنانی وزە هێنایەوە بەرباس.
شەڕەکە چۆن پشتبەستنی عێراقی بە نەوت ئاشکرا کرد؟
تێکچوونی جوڵەی کەشتییەکان لە گەرووی هورمز، ڕاستی کۆنترۆڵکردنی ئابووریی عێراقی لەلایەن نەوتەوە دەرخست؛ چونکە نەوت نزیکەی 90%ی بودجەی گشتیی حکومەت پێکدەهێنێت.
بەگوێرەی ئامارە فەرمییەکانی وەزارەتی نەوتی عێراق، کۆی هەناردەی نەوتی ئەم وڵاتە لە مانگی نیساندا بۆ نزیکەی 9,900,000 بەرمیل کەمیکردووە. ئەمە لە کاتێکدایە کە قەبارەی هەناردە لە مانگی ئازاردا18,600,000 بەرمیل، لە شوباتدا 99,900,000 بەرمیل و لە کانوونی دووەمدا 107,600,000 بەرمیل بووە.
کەمبوونەوەی هەناردەکردن لە پارێزگای بەسرە لە باشووری عێراق زیاتر لە شوێنەکانی دیکە بەدی دەکرێت؛ هەناردەی نەوتی ئەم پارێزگایە لە مانگی نیساندا بە ڕێژەی 68% دابەزیوە و گەیشتووەتە 4,600,000 بەرمیل، لە کاتێکدا لە مانگی مارسدا 14,600,000 بەرمیل بووە.
سەرەڕای ئەوەی نرخی نەوت دوای دەستپێکردنی شەڕی ئێران لە 28ی شوباتدا بەرزبووەوە، بەڵام دابەزینی قەبارەی هەناردە داهاتی گشتیی داڕماند. داهاتی نەوتی عێراق لە مانگی نیساندا تەنیا 1,100,000 دۆلار بووە؛ ئەم ژمارەیەش بەراورد بە مانگی مارس بە ڕێژەی 42% و بەراورد بە شوبات بە ڕێژەی 84% داڕماوە، سەرەڕای ئەوەی تێکڕای نرخی بەرمیلێک نەوت لەو مانگەدا 110 دۆلار بووە.
خاڵی لاوازی ستراتیژی: ئابووریناسانی عێراق ساڵانێکە هۆشداری دەدەن کە پشتبەستنی توندی وڵات بە تەنیا یەک دەروازەی هەناردەکردن لە باشووری بەسرەوە مەترسییەکی گەورەیە و ئەم قەیرانەش پێویستیی دروستکردنی ژێرخانێکی هەناردەکردنی جێگرەوەی سەلماند.
پەککەوتنی دابینکردنی گازی ئێران چ کاریگەرییەکی لەسەر عێراق دانا؟
شەڕی ئێران لە ڕوویەکی دیکەشەوە زیانی گەورەی بە عێراق گەیاندووە. ڕاوەستانی هاوردەکردنی گازی ئێران کە سووتەمەنی سەرەکیی وێستگەکانی کارەبای عێراقە، پرۆسەی بەرهەمهێنانی وزەی لەم وڵاتەدا پەکخستووە.
ڕاگرتنی تەواوەتی هەناردە: دوای هێرشکردنە سەر کێڵگەی گازی پارسی باشوور لە ئێران، هەناردەکردنی گاز بۆ عێراق بە تەواوی ڕاوەستا.
ڕادەی پشتبەستن: گازی سروشتیی ئێران 30%ی سووتەمەنی پێویستی عێراقی بۆ بەرهەمهێنانی 8,000 مێگاوات کارەبا دابین دەکرد.
عێراق لە مارسی 2024دا ڕێککەوتنێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ ئێران واژۆ کردبوو بۆ هاوردەکردنی ڕۆژانە 50 ملیۆن مەتر سێجا گاز، بەڵام لە ئێستادا ئەم ڕێککەوتنە بە تەواوی ڕاوەستاوە.
عێراق پێش ئەم قەیرانە لەگەڵ چ گوشارە ئابوورییەکانێکدا ڕووبەڕوو بوو؟
کەمبوونەوەی داهاتە نەوتییەکان، بارگرانی و گوشارە ئابوورییە بەردەوامەکانی سەر عێراقی توندتر کردووەتەوە.
تێچووی قورسی مووچە: تەنیا لە سێ مانگی یەکەمی ساڵی 2026دا، تێچووی مووچەی فەرمانبەرانی کەرتی گشتی و بەرنامەکانی چاکسازی کۆمەڵایەتی گەیشتووەتە 16,700,000,000 دۆلار (21.9 تریلیۆن دینار) کە ئەمەش 84.5%ی کۆی خەرجییەکانی وڵات لەو ماوەیەدا پێکدەهێنێت.
کورتهێنانی بودجە: لە نێوان مانگی کانوونی دووەم تا مارس، کۆی داهاتەکانی عێراق 19.3 ملیار دۆلار بووە لە بەرامبەر 19.8 ملیار دۆلار خەرجیدا، ئەمەش نیشاندەری کورتهێنانێکی داراییە کە بە 503,000,000 دۆلار دەخەمڵێندرێت.
پلانی فریاگوزاریی حکومەت چییە؟
ڕەشید مەسرەفی، شارەزای ئابوریی عێراق هۆشداری دەدات کە لێکەوتەکانی داخرانی گەرووی هورمز لە مانگەکانی داهاتوودا زیاتر دەردەکەون، بۆیە پێویستە بەغدا بەپەلە ڕێگای جێگرەوە لە ڕێگەی ئوردن، سوریا یان تورکیاوە بدۆزێتەوە.
هاوكات مەزهەر محەممەد ساڵح، ڕاوێژکاری دارایی سەرۆکوەزیران ڕایگەیاندووە کە وەزارەتی دارایی خەریکی ئامادەکردنی پلانێکی بەپەلەیە کە پشت بە قەرزی ناوخۆیی و دەرەکی و زیادکردنی داهاتە نانەوتییەکان (وەک باج و ڕسوومات) دەبەستێت، تا بتوانێت ئەو کەلێنە داراییە مانگانەیە پڕ بکاتەوە کە بڕەکەی نزیکەی 9.5 ملیار دۆلارە.