Yekem hewldana darbeyê di 1859'an de bû
Yekem hewldana derbeyê li vê erdnîgariyê di sala 1859'an de, ji aliyê "Cemîyeta Fedailer" ku wekî yekem partiya siyasî ya Împeratoriya Osmanî dihat hesibandin ve pêk hat.
Vê hewildanê dixwest Abdulmecîd ji textê bixe û Abdulazîz li şûna wî deyne ser text, lê bi ser neket.
Di sala 1876'an de jî darbeyek pêk hat
Piştî vê yekê darbeya 1876'an a ku Abdulazîz ji textê xist, Danezana Halaskar Zabitan a 1912'an û serdegirtina Bab-i Ali a 1913'an hatin.
Bi vî awayî, kevneşopiyeke darbeyan li ser bingeha bidestxistina encamekê, ango guhertina desthilatê, ava bû.
Di serdema yek-partî de, ji ber ku leşkerên ku komar damezrandibûn li ser desthilatdariyê bûn, ji bilî " sûîqesta Îzmîrê " çîrokên plansazî an hewldanên darbeyê nînin.
Tiştê ku piştre pêk hat hewldana sûîkasta Îzmîrê, Dadgehên Îstîklalê, darvekirin, paşxistina jiyana pirpartî û tepeserkirin bû…
Di 1960’î û 1980’ê li Tikriyê 2 darbe bi ser ketin
Di serdema Komarê de du darbeyên serkeftî pêk hatin: 27'ê Gulana 1960'an û 12'ê Îlona 1980'an.
Muhtiraya 12'ê Adara 1971'an encam girt û hikûmet îstifa kir.
Lêbelê, Muhtiraya elektronîkî ya 27ê Nîsana 2007’an têk çû û desthilatdariya siyasî piştî ku desthilatdariya xwe li ser dewletê xurt kir û veqetiya.
Darbeya 1997'an wek darbeyek "post-modern" hat dîtin
Darbeya 28'ê Sibata 1997'an ji hêla aktorên xwe ve wekî darbeyek "post-modern" hate binavkirin, rewşek di navbera muhtira û darbeyê de çêkir, lê nêzîkî muhtira bû.
Li gorî Serokkomarê wê demê Suleyman Demirel, tiştê ku qewimî
"refleksa dewletê" bû.
Lê li gorî Serokwezîrê wê demê Necmettin Erbakan, ew ne darbe bû û ne jî muhtira ye.
Li gorî Cîgira Serokwezîra wê demê Tansu Çîller, "girtina kursiya serokwezîr" " diyariyek ji Xwedê" bû, lê ew neçû serî.
Hewldanên darbeyên têkçûyî jî hene
Her çend ne bi qasî hewldana darbeya 15'ê Tîrmeha 2016'an pir caran an dubare nebûbe jî, hewldanên darbeya têkçûyî jî hene.
Fermandarê Dibistana Herba Bejahî Albay Talat Aydemir, serkêşiya komeke bi navê "cûntaya albayan" kir ku di 22'ê Sibata 1962'an û 20'ê Gulana 1963'an de du hewlên darbeyê kirin, ku her du jî bi ser neketin.
Ev hewldan di dawiyê de bûn sedema darvekirina wî.
Di 20'ê Gulana 1969'an de, leşker rasterast mudaxeleyî siyasetê kir, vê carê di nav de Celal Bayar jî bi giranî siyasetmedarên berê yên Partiya Demokrat (DP), ku dixwestin qedexeyên wan ên siyasî werin rakirin, hedef girtin.
Plana darbeya din di 9'ê Adara 1971’an de derket holê, ku tê îdiakirin ku bi fikra "Şoreşa Demokratîk a Millî " hatiye destpêkirin.
Çepgirên di nava Hêzên Artêşa Tirkiyeyê de hatin tasfiyekirin.
Her darbeyek têkçûyî, mîna 15'ê Tîrmehê, gelek aliyên tarî hene.
Ji bilî yên serkeftî, hemû hewldanên darbeyan ên têkçûyî sûd ji armancên xwe yên dijber re wergirtine.
Rêxistina Fethullah Gulen ku stûna wê, dîsîplîn û doktrîna wê ol e, di nava saziyên dewletê de bi cih dibe.
Ji bo ku "destkeftiyên hatine bidestxistin winda nebin ", serokê vê rêxistinê, Fethullah Gulen, bi eşkereyî hişyarî û talîmatan dide.
Yek ji van saziyên dewletê Hêzên Artêşa Tirkiyê (TSK) ye û ew stûna hewldana darbeya 15'ê Tîrmehê pêk tîne.
Hewldana darbeyê ya 15'ê Tîrmehê wekî hewldana herî zêde pirsan derdixe holê di dîrokê de cihê xwe girtiye.
Komîsyona Lêkolîna Hewldana Darbeyê ya Parlamentoyê ku wê demê di bin zexta MHP, CHP û HDP'ê de di Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyê (TBMM) de hate damezrandin.
Xebata wê 7 meh dereng bi hinceta ku "dozek ji bo dadweriyê hatiye şandin" dest pê kir.
Gelek aliyên hewldana darbeya 15'ê Tîrmehê di tarîtiyê de man
Serfermandarê Giştî û fermandarên hêzên çekdar, serokê Rêxistina Îstîxbarata Neteweyî (MÎT) û serokwezîrê wê demê nehatin komîsyonê da ku agahiyan bidin.
Reşat Petek, ku serokatiya komîsyona 15'ê Tîrmehê dikir, tevî daxwaza wê jî, qet nekarî bi Serokkomar Erdogan re hevdîtin bike.
Karê komîsyonê di dawiyê de veguherî lêpirsînek li ser tevgera Gûlen, ku bi navê "FETO" hate binavkirin.
Piştra karê komîsyonê bi talîmatên rasterast ên Erdogan bi rêya çapemeniyê hate bidawîkirin.
Raport ji Serokê Meclîsa Mezin a Neteweyî, Îsmaîl Kahraman re hate şandin, lê piştre bêyî ku were weşandin winda bû.
Di dawiyê de, Reşat Petek, ji ber ku mesele gihîşt vê astê aciz bû, rapor, her çend ne temam be jî, li ser malpera xwe weşand.
Serfermandarê Giştî yê wê demê Hulusi Akar, li ser hwldana darbeyê qet naxife.
Sibeha 16'ê Tîrmeha 2016'an, Hulusi Akar, digel Mehmet Dişli (ku paşê bi sûcê beşdarbûna di hewldana darbeyê de hate mehkûmkirin), bi helîkopterê li Qesra Çankaya daket.
Wê demê, Cîgirên Serokwezîr Numan Kurtulmuş û Tugrul Turkeş û Wezîrê Parastinê Fikri Işık ligel Akar û Dişli amade bûn.
