جەنگ و نەوت، چۆن ململانێکان کاریگەرییان لەسەر نرخی نەوت هەبووە

ڕاپۆرتی/ کوردستان لەزگییەڤا

لە 2ی ئازاری 2026، لەکاتی کردنەوەی بازاڕی نەوت لە لەندەن، نرخی نەوتی خاوی برێنت بە ڕێژەی 13% بەرزبووەوە و گەیشتە 82.37 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، بەڵام دواتر نرخەکەی 5.8% دابەزی، ئەمە کاردانەوەی بازاڕی نەوت بوو بەرامبەر بە دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران.

 جەنگی یۆم کیپور (1973)

 لە 6ی تشرینی یەکەمی 1973 شەڕی یۆم کیپور دەستی پێکرد - ململانێیەک لە نێوان هاوپەیمانییەکی وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیل. سەرهەڵدانی شەڕ و پێکدادانەکان ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر نرخی نەوت نەبوو (ئەو سەردەمە هەر بەرمیلێک نزیکەی 3 دۆلار بوو). بەڵام لە 17ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1973، ئەندامانی ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت لە 17ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1973 لە ترسی شکستی سەربازی بۆ میسر، گەمارۆی دابینکردنی نەوتیان لە وڵاتانی پشتیوانی ئیسرائیل (لەوانەش ئەمریکا و بەریتانیا) ڕاگەیاند، دواتریش کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوتیان ڕاگەیاند. لەئەنجامی ئەو کارانەدا نرخی نەوت چوار هێندە زیادی کرد و بۆ هەر بەرمیلێک 12 دۆلار بوو. لە ١٧ی ئازاری ١٩٧٤دا گەمارۆکە هەڵگیرا، بەڵام سنووردارکردنی بەرهەمهێنان بەپێی ڕێککەوتنەکە هەر لە شوێنی خۆیدا بوو. ئاستی نرخی هەر بەرمیلێک ١٢-١٥ دۆلار تا کۆتایی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو ماوەتەوە.

 شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران (1979) و شەڕی ئێران و عێراق  (1980-1988)

 شا محەممەد ڕەزا پەهلەوی لە مانگی بەفرانباری ساڵی 1979 لە ئێران لادرا و ئەو وڵاتە وەک کۆماری ئیسلامی ناسێندرا. دوابەدوای دەستبەسەرداگرتنی دیپلۆماتکارە ئەمریکییەکان لە تاران لە 4ی تشرینی دووەمی 1979 (لە ساڵی 1981 ئازاد کران)، ئەمریکا گەمارۆیەکی لەسەر دابینکردنی نەوت لە ئێرانەوە سەپاند. ئەمەش بووە هۆی بەرزبوونەوەی دوو هێندە نرخی نەوت و لە مانگی تەموزی ساڵی 1980دا گەیشتە 39 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. دۆخەکە لەگەڵ سەرهەڵدانی ململانێی ئێران و عێراق لە ئەیلوولی 1980 خراپتر بوو، لەو ماوەیەدا هەردوولا چالاکانە هێرشیان کردە سەر دامەزراوە نەوتییەکان بە مەبەستی پەکخستنی ئابووری لایەنی بەرامبەر (هەناردەکردنی نەوت 70%ی بەرهەمی ناوخۆیی عێراق و 45%ی ئێرانی پێکدەهێنا). هێرشە ئاسمانی و دەریاییەکان کێڵگە نەوتییەکان و پاڵاوگەکان و تێرمیناڵەکانی دەریایی کردە ئامانج و ئەوەی پێی دەوترێت "جەنگی ئێران" لە ڕێگەی پەیوەندییە دەریاییەکانەوە لە کەنداوی فارسەوە دەستی پێکرد. دوای دەستپێکردنی ململانێکان، نرخی نەوت بۆ ماوەی زیاتر لە سێ ساڵ لە سەرووی 30 دۆلارەوە مایەوە. بەڵام بەهۆی زیادبوونی بەرهەمهێنان لە وڵاتانی دیکە، نرخەکان دابەزین و تا ساڵی 1985 هەردوو وڵاتی ئێران و عێراق ئاستی هەناردەکردنی پێش جەنگیان تێپەڕاندبوو.

 لەشکرکێشی عێراق بۆسەر کوێت (1990)

شەوی 1-2ی ئابی 1990، هێزە عێراقییەکان هێرشیان کردە سەر کوێت و داگیریان کرد و شەڕی کەنداویان دەستپێکرد. ئەمەش بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەرمیلێک لە 19 دۆلارەوە بۆ 22 دۆلار. لە 6ی ئابی ساڵی 1990 بڕیارنامەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان گەمارۆی بازرگانی نەوتی عێراقی سەپاند. لە ئەنجامدا تا کۆتایی مانگی ئەیلول، نرخی نەوت گەیشتە بەرزترین ئاستی تۆمارکراوی ئەوکاتە کە 41 دۆلار و 45 دۆلار بوو، بەڵام دواتر بۆ 30 دۆلار دابەزی. لە 17ی 1ی 1991 هاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا ئۆپەراسیۆنی گەردەلولی بیابانی بۆ ڕزگارکردنی کوێت لەژێر داگیرکاری عێراق دەستپێکرد. لە هەمان کاتدا سەرۆکی ئەمریکا جۆرج ئێچ. بۆش بۆ قەرەبووکردنەوەی کەمیی نەوت لە بازاڕی ناوخۆدا فەرمانی ئازادکردنی یەدەگی ستراتیجی نەوتی دەرکرد. هەر لەو ڕۆژەدا نرخی نەوت دابەزی بۆ 19 دۆلار. سەرەڕای هێرشەکانی هاوپەیمانان بۆ سەر دامەزراوە نەوتییەکانی عێراق، و کشانەوەی عێراقییەکان لە کوەیتی داگیرکراو و سووتاندنی زۆربەی بیرە نەوتییەکان، نرخی نەوت لە 15-20 دۆلار جێگیر بوو و بە درێژایی ساڵانی نەوەدەکان لەوێ مایەوە. ڕووخانی سەدام حسێن لە ساڵی 2003 لە لایەن ئۆپەراسیۆنێکی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتی ئەمریکا، بەهۆی گەمارۆکانەوە گۆڕانکاریی توندی بازاڕی لێ نەکەوتەوە.

 هێرشەکانی حوسییەکان بۆ سەر سعودیە (2019)

 لە 14ی ئەیلولی 2019، لە کاتی شەڕ و پێکدادانەکانی یەمەن، یاخیبووانی حوسییەکان هێرشیان کردە سەر ژێرخانی گەورەترین کێڵگە نەوتییەکانی سعودیە و دامەزراوە ناوەندییەکانی پرۆسێسکردنی نەوتیان لە ئەبقائیق و خورەیس کردە ئامانج. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بەرهەمهێنانی نەوتی شانشینی یەکگرتوو بۆ نیوە کەم ببێتەوە، لە 10 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ 4.3 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، هەروەها گەورەترین بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە ساڵی 1990ەوە، کە بە ڕێژەی 19.5% زیادیکردووە لە 61 دۆلارەوە بۆ 71.95 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. بەڵام تا کۆتایی مامەڵەکانی پاشنیوەڕۆ نرخەکان لە 64 دۆلار جێگیر بوون، دوای ئەوەی دەرکەوت کە ئاگرەکانی دامەزراوەکان بە خێرایی کوژاوەتەوە.

 سەرەتای شەڕی ڕوسیا و ئۆکرانیا (2022)

 لە سەرەتای ساڵی 2022دا، گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکانی دەوروبەری ئۆکرانیا و نیگەرانییەکانی وەبەرهێنەران سەبارەت بە ئەگەری پچڕانی دابینکردن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە دەستیکرد بە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت. لە 26ی 1، نەوتی خاوی برێنت بۆ یەکەمجار لە دوای تشرینی یەکەمی 2014ەوە نرخی بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت 90 دۆلاری تێپەڕاند، لە 14ی شوباتدا هەر بەرمیلێک 100 دۆلاری تێپەڕاند، بەڵام دواتر بۆ 95 دۆلار دابەزی. لە 24ی شوبات دوای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی تایبەتی هێزە چەکدارەکانی ڕووسیا لە ئۆکرانیا، نرخی بەرمیلێک نەوت گەیشتە 103 دۆلار. لە مانگی ئازاردا بۆ یەکەمجار لە ساڵی 2008ەوە بۆ هەر بەرمیلێک گەیشتە 130 دۆلار و لە مانگی ئابی 2022دا نرخی بەرمیلێک بۆ خوار 100 دۆلار دابەزی.

 هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (2025)

 شەوی 13ی حوزەیرانی 2025، ئیسرائیل ئۆپەراسیۆنی "شێری خۆری هەڵهاتوو"ی دەستپێکرد، کە هێرشی ئاسمانی بۆ سەر دامەزراوە سەربازی و ئەتۆمییەکانی ئێران ئەنجامدا. ئەمەش بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی ڕۆژانە بە ڕێژەی 7.3%، لە 70.8 دۆلارەوە بۆ 76 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. لە 19ی حوزەیران، نرخی نەوت بۆ یەکەمجار لە دوای ساڵی 2022ەوە، 122 دۆلاری تێپەڕاند، لە 24ی حوزەیران، دوای وەستانی هێرشەکان، نرخی هەر بەرمیلێک بۆ خوار 70 دۆلار دابەزی.

ئێستاش کە جارێکی دیکە هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە 28ی شوباتی 2026وە دەستیپێکردووە، نرخی یەک بەرمیل نەوتی خاو 100 دۆلاری تێپەڕاندووە.